आयुर्वेद हे केवळ प्राचीन शास्त्र नसून ते आधुनिक वैद्यकशास्त्राला पूर्णत्व देणारे एक प्रगत विज्ञान आहे, हा विश्वास महाराष्ट्रातील कानाकोपऱ्यात पोहोचवण्याचे महान कार्य डॉ. प्रमोद अनसापुरे यांनी गेल्या दोन दशकांपासून अविरतपणे सुरू ठेवले आहे. ज्या जोडप्यांच्या आयुष्यात अपत्यप्राप्तीचे स्वप्न केवळ स्वप्नच राहिले होते, अशा हजारो कुटुंबांच्या जीवनात विज्ञानाधारित आयुर्वेदिक संशोधनातून आनंदाचे दीप प्रज्वलित करण्याचे काम त्यांनी केले आहे.

महाराष्ट्र आणि आंध्र प्रदेशच्या सीमेवर वसलेले ‘बारड’ नावाचे छोटेसे शहर आज या दोन्ही राज्यांतील गरजू आणि निराशेच्या गर्तेत सापडलेल्या लोकांसाठी आशेचा किरण बनले आहे. डॉ. प्रमोद अनसापुरे यांनी या ठिकाणी आपले सेवा केंद्र सुरू करून केवळ रुग्णसेवाच केली नाही, तर समाजातील अज्ञानाचा अंधकार दूर करून विज्ञानाची जोड देत आयुर्वेदाला एक नवी उंची प्राप्त करून दिली आहे.

आपल्या भूमिकेबद्दल सविस्तर बोलताना डॉ. प्रमोद अनसापुरे सांगतात की, आजच्या धावपळीच्या युगात बदललेली जीवनशैली, वाढता मानसिक ताण आणि आहारातील चुकीच्या सवयी यामुळे वंध्यत्वाचे प्रमाण चिंताजनक रित्या वाढले आहे. अनेकांकडे अफाट संपत्ती आहे, समाजात मान-सन्मान आहे, पण आपल्या पश्चात आपल्या ‘वंशाचा दिवा’ लावण्यासाठी स्वतःचे अपत्य नाही, ही सल त्यांना आतून पोखरत असते. अनेक ठिकाणी अज्ञानामुळे लोक भोंदूगिरीच्या आहारी जातात, परंतु आयुर्वेदामध्ये अशी ताकद आहे की, जर वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून आणि शरीरशास्त्राचा सखोल अभ्यास करून उपचार केले, तर अशक्य गोष्टीही शक्य होतात. आम्ही केवळ उपचार करत नाही, तर त्या जोडप्याची मानसिकता बदलून त्यांना अपत्यप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेले नैसर्गिक वातावरण आणि शारीरिक सक्षमता मिळवून देण्याचे काम करतो.
डॉ. प्रमोद अनसापुरे यांच्या प्रदीर्घ प्रवासात असाच एक अविस्मरणीय प्रसंग घडला, ज्याने त्यांच्या कार्याला एक वेगळीच दिशा दिली. मराठवाड्यातील एक मध्यमवयीन जोडपे, ज्यांच्या लग्नाला १८ वर्षे उलटून गेली होती, सर्व प्रकारचे उपचार करून थकले होते. समाजाने त्यांना ‘निपुत्रिक’ म्हणून हिणवले होते आणि घरातल्या संपत्तीला वारस नाही म्हणून ते जोडपे आत्महत्येच्या विचारापर्यंत पोहोचले होते. जेव्हा ते बारड येथील केंद्रात डॉ. प्रमोद आणि डॉ. वैशाली यांना भेटले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत फक्त अंधार होता.

डॉ. प्रमोद सांगतात, “त्या वेळी त्यांना औषधांपेक्षा आधाराची जास्त गरज होती.” डॉक्टरांनी त्यांच्यावर शास्त्रोक्त आयुर्वेदिक उपचार सुरू केले आणि केवळ नऊ महिन्यांत त्या माऊलीच्या घरी पाळणा हलला. जेव्हा ते जोडपे आपल्या तान्ह्या बाळाला घेऊन डॉक्टरांच्या पाया पडायला आले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांतील आनंदाश्रू हे कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठे होते. डॉ. वैशाली अनसापुरे आठवण सांगताना भावूक होतात, “त्या दिवशी आम्हाला खऱ्या अर्थाने जाणीव झाली की, आम्ही फक्त औषध देत नाही आहोत, तर एका विझत चाललेल्या वंशाचा दिवा पुन्हा प्रज्वलित करत आहोत.” अशा शेकडो कहाण्या आज अनसापुरे दाम्पत्याच्या झोळीत आहेत, ज्या त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीची साक्ष देतात.

या महान कार्यामध्ये त्यांना त्यांच्या अर्धांगिनी डॉ. वैशाली अनसापुरे यांची मोलाची साथ लाभली आहे. डॉ. वैशाली यांनीदेखील आयुर्वेदिक संशोधनावर आधारित वैद्यकीय करियरची निवड करताना ‘अपत्यप्राप्ती’ या विषयात विशेष लक्ष केंद्रित केले. आज महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात अशी अनेक जोडपी भेटतात जी कृतज्ञतेने सांगतात की, विवाहाच्या १५-२० वर्षांनंतरही जेव्हा सर्व आशा मावळल्या होत्या, तेव्हा अनसापुरे दाम्पत्याच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांना पुत्रप्राप्ती झाली. दोष नेमका पतीमध्ये आहे की पत्नीमध्ये, या गोंधळात अडकलेल्या अनेक जोडप्यांना डॉ. वैशाली यांनी अत्यंत संयमाने आणि शास्त्रीय पद्धतीने मार्गदर्शन केले. या प्रवासाविषयी डॉ. वैशाली अनसापुरे सांगतात की, वंध्यत्व ही केवळ शारीरिक समस्या नसून ती सामाजिक आणि मानसिक समस्याही आहे. अनेकदा कुटुंबातील दबावामुळे महिला खचून जातात, अशा वेळी आयुर्वेदातील रसायन चिकित्सा आणि पंचकर्माच्या माध्यमातून आम्ही त्यांच्या शरीरातील दोषांचे निर्मूलन करतो. विज्ञानाची जोड असल्यामुळेच आज आम्हाला इतके सकारात्मक निकाल मिळत आहेत. समाजातील प्रत्येक घटकाला हे उपचार परवडले पाहिजेत, या हेतूने हे दाम्पत्य नाममात्र शुल्कामध्ये ही सेवा उपलब्ध करून देत आहे. केवळ व्यावसायिकता न पाहता सामाजिक बांधिलकी जपणारा हा तरुण डॉक्टर जोडप्याचा आदर्श आज संपूर्ण राज्यभरात वैद्यकीय क्षेत्रात कौतुकाचा विषय ठरला आहे. संतती प्राप्तीसाठी पोषक वातावरण निर्मिती आणि जननक्षमतेवर त्यांनी केलेले संशोधन आज अनेक विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासाचा विषय बनले आहे. विज्ञानाची कास, आयुर्वेदाची जोड आणि माणुसकीची ओलावा यामुळे डॉ. प्रमोद आणि डॉ. वैशाली अनसापुरे यांनी खऱ्या अर्थाने वंशाचा दिवा वाढवण्याचे आणि आयुष्यातील अंधार दूर करण्याचे पवित्र कार्य यशस्वीपणे पेलले आहे.