माणसाने ठरवलं तर तो शून्यातून विश्व निर्माण करू शकतो, पण एका शिक्षकाने ठरवलं तर तो अख्ख्या पिढीचं भविष्य बदलू शकतो, या उक्तीचा सचेत प्रत्यय म्हणजे नंदुरबारच्या मातीतील ऋषितुल्य व्यक्तिमत्व डॉ. धनराज मुरलीधर पाटील. मुक्काम शनिमांडळ (ता. जि. नंदुरबार) अशा दुर्गम भागातून सुरू झालेला हा प्रवास आज मंत्रालयाच्या दालनापर्यंत पोहोचला असला, तरी या माणसाची नाळ आजही त्या आदिवासी पाड्यांवरील शेवटच्या मुलाशी घट्ट जोडलेली आहे. नंदुरबारसारख्या अतिशय दुर्गम भागात डॉ. धनराज यांचे बालपण गेले. शेतीची खडतर जाण आणि गरिबीचे चटके काय असतात, हे त्यांनी पुस्तकातून नव्हे तर प्रत्यक्ष जगण्यातून अनुभवले. म्हणूनच आज जेव्हा ते मंत्रालयातील आदिवासी विभागात प्रमुख जबाबदारी सांभाळतात, तेव्हा त्यांच्या लेखणीत केवळ शाई नसते, तर त्यात वंचितांच्या वेदनेची तीव्र जाणीव असते. ग्रामीण भागातील युवकांमध्ये असलेला शैक्षणिक ‘गॅप’ भरून काढणे, ही त्यांच्यासाठी केवळ शासकीय जबाबदारी नसून ती एक जीवननिष्ठा बनली आहे.

डॉ. पाटील यांचा स्पष्ट दृष्टिकोन आहे की, ग्रामीण भागातील विद्यार्थी मागासलेला नाही, तर त्याची गरिबी आणि योग्य मार्गदर्शनाचा अभाव त्याच्या आत्मविश्वासात अडसर ठरतो. गावातल्या मुलांमध्ये शिक्षणाची प्रचंड ओढ असते, पण आर्थिक परिस्थितीमुळे ती ओढ सत्यात उतरत नाही. अशा हजारो मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचे भगीरथ कार्य डॉ. धनराज यांनी केले आहे. एक शिक्षक, मग सहाय्यक प्रकल्प अधिकारी आणि आता विशेष कार्यकारी अधिकारी (आदिवासी विभाग) अशा विविध भूमिका पार पाडताना त्यांच्यातला ‘शिक्षक’ सदैव जागा राहिला. त्यांचे अफाट वाचन आणि व्यासंग यामुळे जग पूर्वी कसे होते आणि ते अधिक प्रगल्भ कसे होऊ शकते, याचा सखोल अभ्यास त्यांच्याकडे आहे. हीच वैचारिक धमक त्यांनी प्रत्यक्ष कामात उतरवली. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण अत्यंत सक्षमपणे राबवण्यासाठी आणि ते गरिबांच्या झोपडीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी अनेक नाविन्यपूर्ण प्रकल्पांवर काम केले, ज्याला आज महाराष्ट्रभर मोठे यश मिळत आहे.

नंदुरबार आणि पुणे यांसारख्या ठिकाणी उच्च शिक्षण घेत राज्यशास्त्र आणि लोकप्रशासनामध्ये संशोधन करून ‘डॉक्टर’ पदवी मिळवलेले धनराज पाटील हे खऱ्या अर्थाने समाजाच्या शैक्षणिक नाडीचे डॉक्टर आहेत. “प्राथमिक शिक्षणाला जर चांगुलपणाची जोड मिळाली, तर उच्च शिक्षणातील गळती आपोआप कमी होईल,” हे त्यांचे सूत्र आज राज्याच्या शैक्षणिक धोरणाचा भाग बनत आहे. आदिवासी वस्त्या, पाडे आणि तांड्यांवरील मुलांवर लहानपणीच शैक्षणिक संस्कार व्हावेत, यासाठी त्यांनी सुचवलेल्या उपाययोजना सरकारने स्वीकारल्या असून त्यातून लाखो मुलांचे कल्याण झाले आहे. त्यांनी राबवलेले अनेक उपक्रम आज राज्याच्या गल्लीबोळात अमलात आणले जात आहेत, हे त्यांच्या अभ्यासू वृत्तीचे आणि जनसामान्यांशी असलेल्या नात्याचे मोठे यश आहे.

आपल्या या प्रवासाबद्दल अत्यंत भावूक होऊन डॉ. धनराज पाटील म्हणतात, “आज मंत्रालयातील या खुर्चीवर बसून फाईल्समधील आकडे पाहत असताना, डोळ्यांसमोर वारंवार उभं राहतं ते माझं शनिमांडळ आणि नंदुरबारच्या डोंगरदऱ्यांमधलं ते बालपण. शेतात राबताना अंगाला लागलेली माती आणि गरिबीने दिलेले चटके आजही विसरता येत नाहीत. म्हणूनच, जेव्हा एखादा आदिवासी पाड्यावरचा मुलगा शिक्षणाच्या ओढीने माझ्याकडे पाहतो, तेव्हा मला त्या मुलामध्ये माझा स्वतःचा संघर्ष दिसतो. मी नेहमीच मानतो की, मी आधी एक ‘शिक्षक’ आहे आणि मग ‘अधिकारी’. अधिकारी म्हणून मी नियम राबवू शकतो, पण शिक्षक म्हणून मी स्वप्नं पेरतो. मंत्रालयातील आदिवासी विभागात काम करताना माझा प्रत्येक निर्णय हा त्या शेवटच्या घटकासाठी असतो, ज्याच्यापर्यंत पोहोचायला रस्ते नाहीत, पण ज्याच्या डोळ्यांत आभाळ कवेत घेण्याची जिद्द आहे. गरिबीमुळे एखाद्या विद्यार्थ्याचं शिक्षण थांबावं, यासारखी दुसरी वेदना नाही. जेव्हा मी हजारो मुलांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणू शकतो, तेव्हा मला माझ्या शिक्षकी पेशाचं आणि माझ्या कष्टाचं खरं सार्थक झाल्यासारखं वाटतं. हे काम केवळ शासकीय कर्तव्य नाही, तर ते माझं माझ्या समाजाप्रती असलेलं ‘ऋण’ आहे. जोपर्यंत आदिवासी समाजातील शेवटचा घटक साक्षर होऊन सन्मानाने उभा राहत नाही, तोपर्यंत हा माझा ध्यास थांबणार नाही.”

डॉ. धनराज पाटील यांचे वडील मुरलीधर पाटील यांची आपल्या मुलाच्या कर्तृत्वावर उमटलेली ही एक अत्यंत साधी, पण तितकीच काळजाला भिडणारी भावना ते म्हणाले, “धनराज यांचा हा इथपर्यंतचा प्रवास मी अतिशय जवळून पाहिला आहे. लोक त्यांना आज एक मोठा अधिकारी म्हणून पाहतात, पण मी त्यांना आजही तोच स्वप्नवेडा शिक्षक म्हणून पाहते, ज्याच्या डोळ्यांत स्वतःच्या सुखापेक्षा समाजाच्या मुलांच्या भविष्याची काळजी जास्त असते. शनिमांडळच्या त्या मातीतून सुरू झालेला हा प्रवास मंत्रालयापर्यंत पोहोचला असला, तरी त्यांच्या पायाला लागलेली ती माती त्यांनी कधीच विसरू दिली नाही.

अनेकदा रात्री उशिरापर्यंत ते फाईल्समध्ये डोकं घालून बसलेले असतात, तेव्हा मला वाटतं की ते एखादा सरकारी नियम वाचतायत; पण प्रत्यक्षात ते एखाद्या आदिवासी पाड्यावरच्या मुलाची शाळा कशी वाचवता येईल, याचा विचार करत असतात. गरिबीचे चटके त्यांनी स्वतः सोसले आहेत, त्यामुळेच गरिबांच्या मुलांच्या डोळ्यांतील अश्रूंची भाषा त्यांना शब्दांशिवाय समजते. आमच्या संसारापेक्षाही त्यांनी ‘शिक्षणाच्या या संसाराला’ नेहमीच प्राधान्य दिलं, आणि एक पत्नी म्हणून मला त्या गोष्टीचा सार्थ अभिमान वाटतो.
त्यांनी हजारो मुलांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणलं, तेव्हा त्या मुलांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद पाहून त्यांना मिळणारा समाधान हे कोणत्याही संपत्तीपेक्षा मोठं असतं. साहेब जेव्हा घरी येतात, तेव्हा ते पदाचा तोरा कधीच घरी आणत नाहीत; आजही त्यांच्या मनात तोच गावचा साधेपणा आणि माणुसकी टिकून आहे. या संपूर्ण प्रवासात त्यांच्या सोबतीला राहताना मला जाणवलं की, एका जिद्दी माणसामागे पूर्ण समाजाचं आशीर्वाद असलं की तो किती मोठं काम उभा करू शकतो. त्यांच्या या निस्वार्थी प्रवासात सावलीसारखी सोबत राहता आली, हेच माझ्यासाठी सर्वात मोठं भाग्य आहे…”

शून्यातून विश्व निर्माण करणारा आणि लाखो वंचितांच्या कैवाऱ्याचा हा प्रवास आज उभ्या महाराष्ट्रासाठी एक प्रेरणादायी मानबिंदू ठरला आहे. डॉ. धनराज पाटील हे केवळ एक अधिकारी नसून, ते शिक्षणाच्या महायज्ञात स्वतःला झोकून देणारे एक ध्येयवादी ऋषी आहेत.