आपल्या महाराष्ट्रात साहित्य उपासकांच्या संस्था सध्या निवडणुकीच्या वातावरणात वावरत आहेत. गेली अनेक वर्षे या संस्था वेगवेगळ्या प्रकारच्या संचालकांद्वारे चालवण्यात आल्या. या संस्था कशाही चालत असल्या तरी त्या अजून जिवंत आहेत; मग महाराष्ट्रातील या संस्था “वाचवा-वाचवा” अशी बोंब मारणाऱ्या काही पदवीधर लोकांनी वेगवेगळे मार्ग चोखाळून अकारण अनेक वाद उत्पन्न केलेले आहेत. आज आपण विदर्भातील प्रथितयश संस्था ‘विदर्भ साहित्य संघ’ याला वाचवण्यासाठी ज्या महानुभावांनी आरोप ठोकलेले आहेत, त्यांचा थोडा विचार करूया.

या मंडळाचे काही आरोप आहेत. पहिला म्हणजे, या संस्थेचे नेतृत्व साहित्यिकांनी केले पाहिजे. आता विदर्भ साहित्य संघाची गोष्ट घेतली तर या संस्थेचे तब्बल चार वेळा निवडून आलेले अध्यक्ष गिरीश मनोहर पिसाळकर होते. चौथ्या वेळी त्यांचे देहावसान झाल्यामुळे त्यांचा उरलेला अडीच वर्षांचा शिल्लक कालावधी होता आणि त्यासाठी नवीन अध्यक्ष नेमण्यात आले होते. “साहित्यिकच या संस्थेचे अध्यक्ष व्हावेत” अशी गर्जना जे जे साहित्यिक करीत आहेत, त्यांनी गिरीश मनोहरराव पिसाळकर यांच्या पुस्तकांची यादी द्यावी. आमच्या माहितीप्रमाणे मनोहर पिसाळकर यांनी साहित्यिकांची सेवा केली, त्यांनी एकही पुस्तक लिहिले नाही किंवा साहित्यिकांची आणि साहित्याची जाण असली तरी प्रकाशित केले नाही. तरीही साडेसतरा वर्षे विदर्भ साहित्य संघाचे ते अध्यक्ष होते.

“वाचवा-वाचवा” म्हणणाऱ्यांचा दुसरा मुद्दा हा हिंदी-मराठी भाषेचा आहे. या संस्थेच्या अध्यक्षपदावर मराठी भाषिक व्यक्तीच असावा असे त्यांचे ठाम मत आहे. त्यासाठी मराठी भाषिक म्हणजे कोण, याचाही विचार केला पाहिजे. थोडक्यात जे जे मराठीत बोलतात, मराठीत विद्वत्तापूर्ण भाषण करू शकतात आणि मराठीच्या साहित्य वर्तुळात ज्यांचा वावर असतो त्यांना आपण मराठी म्हणणार नाही काय?

आता सरळ नावच घ्यायचे झाले तर अध्यक्षपदासाठी उभे असलेल्या गिरीश गांधी यांचेच नाव येते. “गिरीश गांधी मराठी भाषिक नाहीत” असे म्हणणारे जे आहेत, त्यांना सांगावेसे वाटते की गेल्या ४० वर्षांत मराठी भाषा, अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे आयोजन आणि इतर अनेक गोष्टी त्यांनी केलेल्या आहेत. मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न, मराठी नियतकालिकांचे त्यांचे वाचन आणि सदैव जास्तीत जास्त कार्यक्रम मराठी भाषेतच घेण्याचा त्यांचा पायंडा आहे; मग हे मराठीपणाचे लक्षण नाही काय? ते केवळ गांधी आहेत आणि त्यांचे घराणे पाच-सहा पिढ्यांपूर्वी राजस्थानमधून महाराष्ट्रात आलेले आहे म्हणून ते मराठी नाहीत, असा सोयीस्कर कांगावा करणाऱ्या बोंबाबोंब सम्राटांना आता आम्हाला काही प्रश्न विचारायचे आहेत.

आपल्या संपूर्ण महाराष्ट्राचे दैवत छत्रपती शिवाजी महाराज आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कूळ हे मूळचे राजस्थानी आहे. गागाभट्टांनी त्यांचा राज्याभिषेक करताना ते सिसोदिया राजवंशचे आहेत असे अभ्यासपूर्ण संशोधन करून जाहीर केले होते. त्यावेळीही काही स्थानिक संकुचित मनोवृत्तीच्या महानुभावांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक करण्यास नकार दिला होता. मग आता छत्रपती शिवाजी महाराज मराठी नाहीत अशी घोषणा हे तथाकथित “आम्ही मराठी आणि मराठीचा बोगस टभा मिरवणारे” करणार आहेत काय? छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांच्या पूर्वजांनी महाराष्ट्र धर्म स्वीकारून आपण मराठीच आहोत हे सिद्ध केले नाही काय?

तिसरा मुद्दा असा आहे की, साहित्य संस्थेचे मतदार असलेला कोणताही व्यक्ती अध्यक्षपदाची निवडणूक लढवू शकतो. मग हिंदी-मराठी वाद किंवा जातीचा वाद निर्माण करून बुद्धीभेद करणाऱ्यांना या संस्थेच्या मतदारांनी शिक्षा दिलीच पाहिजे. अनेक दिवस गिरीश गांधी यांच्याविरुद्ध खोडसाळ बातम्या छापण्याचे “पुनीत” कार्य करणाऱ्या कपुरला आता गिरीश गांधी यांच्या संस्थात्मक कामासाठी आणि मराठीच्या सेवेसाठी त्यांचा सहभाग नाकारता येत नाही, हेच या सर्व गोष्टींवरून दिसून येत आहे.

गिरीश गांधी आणि नितीन गडकरी यांचे संबंध कोणापासूनही लपून राहिलेले नाहीत आणि त्यांनीही लपवलेले नाहीत. फक्त गिरीश गांधी उभे आहेत म्हणून नितीन गडकरी यांच्या नावाने शिमगा करणाऱ्यांना त्यांनी एकदा उत्तर देऊन टाकलेले आहे. मात्र दररोज बोंबा मारणाऱ्यांना उत्तर देण्यासाठी नितीन गडकरी यांच्याजवळ दुसरे काही काम नाही काय?

हिंदी-मराठी वाद निर्माण करणाऱ्या या महाभागांना आम्ही मराठी जननीने केलेल्या हिंदी भाषेच्या सेवेची एक-दोन नावे सांगण्याचे धारिष्ट्य करत आहोत. काशी येथून स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून प्रसिद्ध करण्यात येत असलेल्या आणि आजही नियमाने प्रकाशित होत असलेल्या ‘आज’ या दैनिकाचे १९२४ पासून १९५४ पर्यंत जे संपादक होते त्यांचे नाव बाबूराव विष्णू पराडकर असे होते. याच दैनिकाचे दुसरे संपादक माधवराव सप्रे होते. भारताचे माजी गृहमंत्री गोविंद वल्लभ पंत हे सुद्धा मराठीच होते. भारतातील सर्व नाट्यकर्मी ज्यांना पं. सत्यदेव दुबे म्हणतात, ते सत्यदेव दुबे छत्तीसगडमधून क्रिकेटर बनण्यासाठी मुंबईत आलेले असताना ‘दीपस्तंभ’ नावाचे मराठी नाटक पाहून मराठी भाषा आणि नाटकाच्या प्रेमात पडले. त्यानंतर त्यांनी त्याकाळी गाजलेल्या ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’ आणि ‘गिधाडे’ सारख्या बहुचर्चित आणि वेगळ्या धाटणीच्या नाटकांचे दिग्दर्शन केले. सतीश दभाडे यांच्यापासून वामन केंद्रे आणि अजित भगत यांच्यासारख्या अनेक मोठ्या दिग्दर्शकांकडून गुरुवर्य म्हणून त्यांना संबोधले जाते. त्यांच्याही मराठीपणावरती आक्षेप आहे काय?

एवढेच कशाला, आताचे मंत्री आणि ग्वाल्हेरचे सिंधिया यांनी आपले आडनाव बदलले, ते त्या ठिकाणच्या भाषेमुळे बदलले असले तरी ते महाराष्ट्रातील मूळ शिंदेच आहेत. जास्त दूर जाण्यापेक्षा आपल्या नागपुरातील प्रमुख दैनिक ‘तरुण भारत’ याचे आजचे संपादक गजानन निंबाळकर (किंवा संबंधित नाव) हे सुद्धा बोंबा मारणाऱ्या लोकांच्या निकषाप्रमाणे ओरिजिनल मराठी नाहीत, मग त्यांच्या मराठीपणाला तुमचा आक्षेप आहे काय?

खरं पाहता साहित्यिक संस्था चांगल्या प्रकारे चालाव्यात, त्यांची भरभराट व्हावी म्हणून गिरीश गांधी यांनी जर हे कंकण हाती बांधलेले आहे, तर त्यांना मदत करण्याऐवजी किंवा त्यांच्याबरोबर तात्विक लढाई करण्याऐवजी त्यांची जात, त्यांची भाषा आणि त्यांच्यासाठी अवमानकारक उल्लेख करून विनाकारण वाद उत्पन्न करणाऱ्यांचा मतदारांनी जो समाचार घ्यायचा तो घेतला असेलच. आमची या सर्व महानुभावांना एक विनंती आहे: या संस्थेच्या प्रभावात वाढ होण्यासाठी, जनमानसात या संस्थेला नवीन ओळख मिळवून देण्यासाठी आणि विदर्भ साहित्य संघाला पुन्हा जिवंतपणा आणण्यासाठी सहकार्य करावे. नको तो वाद टाळावा. गिरीश गांधी यांच्या मनात कोणताही किंतू नसतो. परंतु या मंडळींनीही मनातून उफाळत असलेला द्वेष पूर्णपणे काढून त्याला पूर्णविराम द्यावा, म्हणून हा लेखन प्रपंच!