महाराष्ट्र आणि आंध्र प्रदेशाच्या सीमेलगत वसलेलं तामसा नावाचं छोटंसं शहर. शेती हा जरी या परिसराचा श्वास असला, तरी उद्योग, व्यवहार आणि नव्या कल्पनांची बीजं इथे अनादी काळापासून रुजलेली दिसतात. याच मातीत बंडेवार कुटुंबाची पिढीजात मेहनत, उद्योगशीलता आणि बदल स्वीकारण्याची वृत्ती खोलवर रुजलेली आहे. काळाप्रमाणे बदलत जाणारं, पण मूल्यांशी कधीही तडजोड न करणारे हे कुटुंब म्हणजे तामसाच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जडणघडणीचा एक महत्त्वाचा धागा आहे.

याच कुटुंबात चेतन बंडेवार या तरुणाचा जन्म झाला. चेतन यांचे वडील आत्माराम बंडेवार व्यवसायाच्या निमित्ताने गावाबाहेर गेले, पण जिथे गेले तिथेही त्यांनी कष्ट, प्रामाणिकपणा आणि दूरदृष्टी यांची चुणूक दाखवली. घरचं वातावरण, अनुभवांनी समृद्ध झालेली परिस्थिती आणि समाजाकडे पाहण्याची संवेदनशील दृष्टी, या सगळ्यांचा संगम चेतन बंडेवार यांच्या व्यक्तिमत्त्वात लहानपणापासून घडत गेला. त्यामुळे त्यांनी उभं केलेलं काम केवळ नोंद घेण्याजोगंच नाही, तर पुढच्या पिढ्यांसाठी दिशादर्शक ठरणारं आहे.उद्योगाची कास धरत असताना अनेकांना आपलंसं करणं ही चेतन बंडेवार यांची सहज वृत्ती आहे. सुरुवातीला महाराष्ट्रात आणि त्यानंतर देशातील विविध राज्यांमध्ये त्यांच्या कामाची छाप उमटत गेली. शेती, घरजमीन खरेदी-विक्रीचा व्यवसाय, प्रचंड जनसंपर्क आणि लोकांशी संवाद साधण्याची कला, या सगळ्यांत त्यांनी प्राविण्य मिळवलं. पण या यशाच्या केंद्रस्थानी केवळ नफा नव्हता; माणूस आणि माणुसकी होती.

अनाथ मुलांना मदतीचा हात, वृद्धाश्रमांना आधार, शिक्षणासाठी पुढाकार आणि सामाजिक रचनेत सतत सकारात्मक हस्तक्षेप, हे सगळं इतक्या सातत्याने आणि आत्मीयतेने करणं बंडेवार यांच्याइतकं फार थोड्यांना जमलं. “एक मूल शिकतं आणि मोठं होतं, तेव्हा केवळ त्याचं नाही तर अख्खं कुटुंब पुढे जातं,” ही भावना त्यांच्या मनात ठासून भरलेली आहे. म्हणूनच शिक्षणाला त्यांनी केवळ मदतीचा विषय न मानता, सामाजिक परिवर्तनाचं प्रभावी साधन मानलं.मराठवाड्याच्या संस्काराचा चेतन बंडेवार यांच्यावर खोल प्रभाव आहे. नांदेड या शहरातील गुरुद्वारा आणि शीख धर्मीयांच्या दानशूरतेची परंपरा त्यांच्या विचारविश्वात खोलवर रुजली आहे. ‘सेवा’ हा शब्द केवळ उच्चारायचा नसून तो जगायचा असतो, ही जाणीव इथूनच अधिक पक्की झाली. देवावर श्रद्धा ठेवणारी माणसं आपल्या देशात भरपूर आहेत; पण देवापलीकडेही एक सुंदर जग आहे, ते म्हणजे सेवाभावी वृत्तीचं. जोपर्यंत आपण समाजकार्याशी नातं जोडत नाही, तोपर्यंत आयुष्याला खरी रुची येत नाही, या भावनेतूनच चेतन बंडेवार यांनी गेल्या अनेक वर्षांपासून समाजकार्य अखंड सुरू ठेवलं आहे.

उद्योगात रुची असणाऱ्या तरुणांची संख्या वाढली पाहिजे, यासाठी त्यांनी स्वतंत्र उपक्रम हाती घेतले. या उपक्रमांच्या माध्यमातून अनेक तरुणांना उद्योजकतेचा मार्ग सापडला. केवळ आर्थिक यश नव्हे, तर सामाजिक भान ठेवून उद्योग कसा उभा करायचा, याचं जिवंत उदाहरण त्यांनी दिलं.याहीपुढे जाऊन त्यांनी एक वेगळं आणि धाडसी पाऊल उचललं. देशभरातील दानशूर कॉर्पोरेट व्यक्ती आणि संस्थांना त्यांनी एकत्र आणलं. ज्यांना दानाची गरज आहे आणि ज्यांच्या माध्यमातून दीर्घकाळ टिकणारी, समाजोपयोगी निर्मिती होऊ शकते, अशा घटकांशी त्यांनी दात्यांचा पूल बांधला. या प्रयत्नांना प्रचंड यश मिळालं. सीएसआर फंडाच्या माध्यमातून मदत देणारे आणि मदत घेणारे, या दोघांची गरज समजून घेणारी एक मजबूत साखळी त्यांनी राज्याच्या कानाकोपऱ्यात उभी केली.

“आपल्याकडे येणारा पैसा, प्रतिष्ठा मोठी असू शकते; पण त्यातून आपण एखाद्या गरिबाला किती आधार देऊ शकतो, हेच खऱ्या अर्थाने महत्त्वाचं,” असं चेतन बंडेवार ठामपणे सांगतात. शाळेत जाण्यापूर्वी एखाद्या मुलाला धाडसाने उभं केलं, त्याला योग्य वेळी आर्थिक मदत दिली, तर त्याचा परिणाम केवळ त्या मुलापुरता मर्यादित राहत नाही. त्याचं कुटुंब, घर, गाव आणि अख्खा परिसर सामाजिक व आर्थिकदृष्ट्या उजळून निघतो. अनेक संस्था मनापासून काम करतात; पण निधीअभावी पुढे जाऊ शकत नाहीत. अशा संस्थांना आधार देणं ही आपली सगळ्यांची जबाबदारी आहे, या जाणिवेतून त्यांनी दोन घटकांवर विशेष भर दिला, गरजू विद्यार्थी आणि संघर्षरत संस्था. या वाटेवर त्यांना यश मिळालं, कारण तिथे काहीतरी चांगलं, टिकाऊ आणि अर्थपूर्ण निर्माण होत असल्याचं त्यांना स्पष्ट दिसत होतं.

आई-वडिलांनी दिलेलं एक वाक्य ते आजही जपून ठेवतात, “इतरांच्या डोळ्यातले अश्रू पुसण्यासाठी तू पुढाकार घेतला पाहिजेस; तेच तुझ्या आयुष्याचं खरं गमक आहे.” या सूत्रावरच त्यांची वाटचाल सुरू आहे. आज एखाद्या पीडिताचे अश्रू पुसताना, एखाद्या गरजूला मदत करताना त्यांना जो आनंद मिळतो, तोच त्यांच्या जीवनाचा खरा पुरस्कार आहे.
चेतन बंडेवार यांच्या सामाजिक जडणघडणीमागे एक अत्यंत शांत, पण मूलभूत ताकद उभी आहे, ती म्हणजे त्यांची आई, आरती बंडेवार. त्या अत्यंत साध्या शब्दांत, पण खोल आशयाने सांगतात, “कुठले कुठले अमुक काम करू नकोस, असं मी कधीही चेतनला सांगितलं नाही.” या एका वाक्यातून त्यांची मातृदृष्टी, जीवनदृष्टी आणि मूल्यांची शिदोरी स्पष्टपणे समोर येते.आई म्हणून त्यांनी कधीही भीतीची कुंपणं चेतनभोवती उभी केली नाहीत. समाजकार्य, सेवा, मदत, या सगळ्यांत कष्ट, संघर्ष, कधी कधी अपयशही येईल, याची त्यांना जाणीव होती. पण “मुलाला मोठं करायचं असेल, तर त्याच्या वाटा रुंद ठेवाव्या लागतात” हा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

म्हणूनच त्यांनी कधीही ‘हे करू नको’, ‘तिथे जाऊ नको’, ‘हे धोक्याचं आहे’ असं बजावलं नाही. उलट, “जिथे माणुसकीची गरज आहे, तिथे तू नक्की जा” असं नकळतपणे त्याच्या मनात रुजवलं.आरती बंडेवार यांच्यासाठी शिक्षण, व्यवसाय किंवा समाजकार्य हे वेगवेगळे कप्पे नव्हते; ते जीवनाचे एकसंध रूप होते. “आपल्या घरात सुख असेल, समाधान असेल; पण ते इतरांपर्यंत पोहोचत नसेल, तर त्या सुखाला अर्थ उरत नाही,” असं त्या नेहमी सांगत. चेतनला मिळालेलं स्वातंत्र्य हे बेफिकिरीचं नव्हतं, तर जबाबदारीची जाणीव देणारं होतं. प्रत्येक निर्णयामागे समाजाचा विचार असावा, ही शिकवण त्यांनी शब्दांपेक्षा कृतीतून दिली.

मुलगा समाजासाठी काहीतरी करतो आहे, हे पाहताना त्यांच्या डोळ्यांत कधी अभिमान दाटतो, तर कधी आई म्हणून काळजीही येते. पण त्या काळजीवर नेहमीच विश्वासाचं पांघरूण असतं. “तो कुणाचे अश्रू पुसतो आहे, कुणाच्या आयुष्यात उजेड देतो आहे, एवढं मला माहीत आहे; मग मी त्याला कसं थांबवू?” हा त्यांचा साधा, पण फार मोठा प्रश्न आहे.

आज चेतन बंडेवार यांची वाटचाल राज्याच्या, देशाच्या सीमा ओलांडून साता समुद्रांपलीकडे पोहोचताना दिसते. त्या प्रत्येक टप्प्यामागे आईने दिलेलं न बोललेलं बळ आहे, भीतीऐवजी विश्वास देणारं, अडवणुकीऐवजी आशीर्वाद देणारं. आरती बंडेवार यांची ही मातृभूमिका म्हणजे केवळ एका मुलाची घडण नाही, तर माणुसकीला दिशा देणारी संस्कारांची परंपरा आहे.

चेतन यांच्या पत्नी प्रिया बंडेवार यांचाही चेतन यांच्या कार्यामध्ये सिंहाचा वाटा आहे.
तामसाच्या मातीपासून सुरू झालेली चेतन बंडेवार यांची सामाजिक वाटचाल आज साता समुद्रांपलीकडे पोहोचलेली आहे. उद्योग, शिक्षण आणि सामाजिकता यांचा सुंदर समन्वय साधत त्यांनी उभं केलेलं काम केवळ एका व्यक्तीची कथा नाही, तर आधुनिक भारतातील मूल्याधिष्ठित विकासाचं प्रेरणादायी उदाहरण आहे. समाजासाठी जगण्याची ही धग, हीच त्यांची खरी ओळख आणि खरा वारसा आहे.

-चेतन बंडेवार संपर्क क्रमांक
8898299999